نخستين مسأله و شايد مهمترين چالش در سياست خارجی ايران اين است که تكليف ما در مقابل دنيای خارج از خودمان روشن نيست. اساسی ترين سوالی كه بايد در ايران جواب دهيم، اين است كه اصولا در اين عرصه گيتی می خواهيم چگونه نظام و رژيمی باشيم؟ اوايل انقلاب تصور ما اين بود كه چون دنيا در آستانه يك تحول سريع به سوی انقلاب اسلامی می رود و حداقل منطقه خود ما آبستن يك انقلاب فراگير است، ما بايد كشورمان را پيشتاز اين موج قرار دهيم. به عنوان مثال، بيش از آنكه در دستور كار بخش سياست خارجی ما ارتباط با دول خارجی و وزارت خارجه شان مطرح باشد، ارتباط با "نهضتهای آزاديبخش" مطرح می شد. مثلا در تهران مقارن با اشغال سفارت آمريكا، كنفرانس نهضتهای آزادی بخش را داشتيم. رويكردمان اين بود كه بايد ببينيم اين جنبشها چه می گويند. چون فكر می كرديم كه آينده تمام كشورهای منطقه در دست اين جنبش هاست. نمی خواهيم بگوييم چرا اينگونه بوده است، بلکه می خواهيم بگوييم كه در فضای زمانی اوايل انقلاب چه رويكردی وجود داشت.

الان بيش از ربع قرن از آن زمان گذشته است. در عرصه انقلاب اسلامی ما تنها كشوری بوديم كه با اين نام، تغيير و تحولی را تجربه كرديم. روشن است كه ديگر چيزی به نام انقلاب اسلامی حداقل در كوتاه مدت پيرامون ما اتفاق نخواهد افتاد. حال ما بايد خودمان را پيدا كنيم كه آيا در جهان قصد داريم حكومتی تحت عنوان پيشتاز انقلاب اسلامی باشيم يا حكومتی در كنار ساير حكومتهای جهان؟ چنانچه واقعيات ما را به اين پاسخ برساند كه ما فقط می توانيم يك نظام در كنار ساير نظامهای جهان باشيم و امكان تاثير گذاری يا تغيير ساير نظامها برای ما بسيار كمتر از چيزی است كه در گذشته تصور می كرديم، آنگاه سوال اين است كه قصد داريم با واقعيت پيرامونمان چه كنيم؟ تصور من اين است که ما ناگزير به چنين پاسخی می رسيم و واقعيت همين پاسخ را ديكته می كند.
ما نمی توانيم با يك برخورد ارزشی و بر اساس اينكه ديگران زور می گويند، حق نيستند، كار بد می كنند و يا رژيمهای بدی هستند، ديپلماسی مان را تعيين كنيم. بايد بررسی كنيم ببينيم بالاخره در اين تقابل، كداميك از منافع ما می تواند با منافع ديگرانی كه شايد بد هم باشند، هم سازی داشته باشد. كجا بايستيم، كجا كوتاه بياييم، کجا قهر کنيم، کجا دوست بيابيم و سرانجام با کدام مجموعه هماهنگ از مواضع و شيوه ها رفتار نماييم.

شايد اين مطلب، قلب تمام مسايل مرتبط با سياست خارجی ما باشد. ما خودمان را به عنوان يك نظام ارزشی، اخلاقی يا ايدئولوژيك می دانيم؛ قبول، ولی بحث اين است كه با همسايه خود يا كشور ديگری که اين چنين نيست، چگونه روابطی داشته باشيم. آيا از ديد ما در اين دنيا تنها رژيم آمريكا يك رژيم ضد ارزش است و بقيه ارزشی اند؟ به لحاظ شيوه های اخلاقی و رفتاری آيا به واقع تفاوتی بين آمريكا، شوروی و يا فرانسه وجود دارد؟ البته آنها با يکديگر اختلاف منافع، ديدگاه و يا روش دارند، ولی وقتی با زمينه های ارزشی و اخلاقی خودمان مقايسه كنيم، تمام آنها در يك سيستم قرار می گيرند، همه به فكر منافع خودشان هستند و حاضرند در جايی كه لازم باشد ما را هم قربانی كنند. نکته اين است که ما می خواهيم با اين جريان واقعی چه كنيم؟

بايد برای دفاع از منافع اساسی مان مسيری را در واقعيات انتخاب كنيم و از شعار زدگی بپرهيزيم. وقتی در اين چارچوب بحث از منافع می شود، منافع اصولی و ايدئولوژيك را نيز در خود می گنجاند. متاسفانه گاهی اوقات می بينيم كه همان گفتمانی كه مثلا در نماز جمعه يا تريبونی ديگر بيان می شود، به يك تريبون رسمی ديپلماتيك در نظام بين الملل يا مصاحبه مطبوعاتی عمومی منتقل می گردد. آيا از اينكه بگوييم و تکرار کنيم که "آمريكا بد است" ، ظلم می كند و زور می گويد، چيزی عوض می شود؟ درست است كه اين گفتمان در داخل ايران خريدار دارد و در مواردی هم پذيرفته می شود، ولی آيا اين موضوعات واقعا در عرصه ديپلماتيك می تواند چيزی را عوض كند؟

بحث ما با قدرتمندان دنيا اين نيست كه تو بدی، يا كاری كه می كنی زور است، بلكه بحث ما اين است كه در مقابل زور تو، من هم اين زور و در مقابل منافع تو، من هم اين منافع را دارم و حال بايد ببينيم چگونه می توانيم با هم تعامل نماييم. اين نكته و فلسفه ساده كار ديپلماتيك به نظر من هنوز توسط خيلي ها درك نشده است. برخی گفتمانها هستند كه اگر صرفا به داخل محدود بود، می توانستيم قبول كنيم و مثلا بگوييم اين گفتمانی است كه در نماز جمعه يا فلان تريبون بيان شود، اما تسری آن به گفتمان ديپلماتيک به منافع کشور لطمه می زند.

ما بايد در عرصه ديپلماتيك قدرت مناست خودمان را با خود ببريم. در چالش با ديگران بگوييم اين قدرت ماست و به تناسب با همان قدرت هم حرف بزنيم. اگر در عرصه ای برای هماوردی با ديگران قدرتی نداريم، بايد واقعا خاكريز دفاعی مان را تغيير داده و جايی بايستيم كه بتوانيم مقاومت كنيم. اگر شما به دليل اينكه می خواهيد حتی يك قدم عقب نرويد، در خاكريزی بايستيد که تمام امكاناتتان بر باد رود، اين كه ديگر جنگيدن نيست. شما بايد به جايی برويد كه بتوانيد كاملا و با قدرت بيشتری ايستادگی كنيد. به نظر من اين نكته يکی از اساسی ترين اشكالات ماست.

ما اگر حتی خود را رسالتمدار و متفاوت با دنيا بدانيم و بخواهيم که اين تفاوت به تغييری در دنيای خارج منتهی شود، تنها راه حل، تعامل با دنياست. از كنار كشيدن و رابطه نداشتن با دنيا قطعا ما ضرر خواهيم كرد. يك مثال ساده بزنيم. اگر ما در طول برنامه سوم توسعه موفق شده بوديم سرمايه گذاری مربوط به نفت و گاز را در ساير حوزه ها هم تسری دهيم و امروز مثلا بيست كشور مهم دنيا در ايران منافع داشتند و سرمايه گذاری كرده بودند، آنها بالطبع حافظ اين منافعشان بودند. در اين صورت قطعا وضعيت ما در سياست خارجي فرق می كرد و خيلی جاها دست بالاتر داشتيم. امروز مايوسانه به دنبال اهرم تاثير می گرديم و نمی يابيم. از اهرمهايی هم كه داريم، درست بهره برداری نمی كنيم و تهديداتی می كنيم كه ممكن است به خودمان باز گردد. مثلا روابطی گسترده با كره جنوبی داريم ولی گاهی با ناشی گری و از روی عدم كارشناسی در مسير همين روابط گسترده تهديدی می كنيم كه آن تهديد، مستقيما به بخشهای اقتصادی داخلي مان باز می گردد و باعث می شود كه در داخل احساس فشار نماييم.

ما می توانستيم با گسترده كردن شركای خارجيمان در تجارت، امروز دست بالاتری در سياست خارجی داشته باشيم. اما رويكردی كه داشتيم، اين بود كه در سياست اقتصاديمان هم دست به عصا راه برويم و در عمل اجازه سرمايه گذاری خارجی را ندهيم. امروز واقعا تاثيرات عدم سرمايه گذاريهای گذشته را حس می كنيم. هر چند كه گامهايی برداشته شد، ولی آن گامها نسبت به خواست امروز ما برای بهره برداری بسيار اندك است. اگر ما می توانستيم مثلا هاب مخابراتی منطقه شويم، اين برای ما يك قدرت بود. اگر فرودگاه بين المللی امام خمينی (ره) به جای امسال، ده سال پيش افتتاح شده بود و مسير تمام پروازهای اساسی شرق و غرب می توانست از تهران بگذرد، ديگر كسی نمی توانست به راحتی از تحريم هوايی ايران سخن گويد. ما در صنعت نفت و گازمان هنوز قدرت تاثيرگذاری بسياری داريم، و بسياری مثالهای ديگر.

هيچ حكومتی در دنيا نيست كه به دليل آنکه ورای تمام قدرتهاست، بتواند از منافع اساسی خود دفاع كند. حكومتهای كشورهای اسلامی، نروژ، فنلاند، بلژيك و يا امثال اينها واقعا با چه قدرتی خودشان را حفظ می كنند؟ اين گونه نيست كه اينها در قدرت جهانی مستحيل شده اند و با ذلت و تسليم در صحنه سياست جهانی خود را حفظ می کنند. اين گونه هم نيست كه به دليل شاخ و شانه كشيدن در مقابل کشورهای ديگر احساس امنيت كنند. هر كدام از اين كشورها به سراغ يكی از مولفه های قدرت استراتژيك به لحاظ موقعيت منطقه ای، قدرت اقتصادی، تجاری و يا فنی می روند و با آن زبان سخن می گويند. کشورهای متعارف دنيا در فضايی قرار نمی گيرند كه بشود چيزی را به راحتی به آنها تحميل كرد و به آنها زور گفت. چنانچه اين فوت و فن را در دنيای امروز به کار نگيريم، اگر محكوم به فنا نباشيم، محكوم به شكست خواهيم بود.

مشكل ما اينجاست. ما سعی كرديم مدام با زبان گفتمان انقلابی دو دهه گذشته با دنيا صحبت كنيم، بدون توجه به اينكه اين زبان روز به روز كارامدی اش را در دنيا از دست می دهد و نه تنها زبان قدرت تلقی نمی شود كه زبان ضعف تلقی می گردد. شاخ و شانه كشيدن و صحبت كردن از موضع انقلابی گاه حکايت از آن دارد که گوينده اهرم قدرت خاصی در دستش نيست و چاره ای جز به كار بردن اين زبان ندارند.

"حرف درست گفتن" يك موضوع است، "درست گفتن حرف درست" موضوعی ديگر. ما "حرف درست" زياد داريم؛ ولی بايد به رسانه ها و ارزش جادوی كلمات نيز واقف باشيم. ما مثالهای بسياری داريم كه غرب حرف غلط اش را درست زده، حال چرا ما حرف درستمان را با دقت نزنيم.

سياست خارجی می طلبد كه علاوه بر تغيير "شرايط" ، "موقعيتها" و "فضاها"، نوعی "چابكي" نيز در اين عرصه وجود داشته باشد. اگر يك نظام، فاقد اين چابكی باشد، طبيعتا دچار "ثقل گفتمان های قبلي اش" خواهد شد و اصولا حتی برخی جاها اسير فرم و قالب مباحث شده و اصول اساسی را از دست می دهد. به عنوان مثال نوعی بدبينی نسبت به همسايه شمالی در عرصه سياست خارجی ما سابقه دارد. اگر فراموش نكرده باشيم، سياست "نه شرقی - نه غربی" گاهی اوقات از اصول انقلاب برشمرده می شد. ولی طبيعی است كه پس از فروپاشی شوروی، دنيا دنيايی ديگر شد، يعنی شما لااقل در وحه "نه شرقی" اصول سياسی تان ناچار به تغيير نگاه بوديد. البته اين اتفاق در داخل كشور افتاد، ولی با يك ثقل فوق العاده سنگين و تاخير زمانی قابل توجه.

در زمينه های ديگر هم موارد بسياری از اين قبيل را شاهد بوده ايم. مثلا ما زمانی در منطقه، تمام رژيمهای عرب را نوكر و دست نشانده آمريكا می دانستيم و اين گفتمان هنوز هم در برخی دوستان كه فكر می كنند خيلی ارزشی نگاه می كنند وجود دارد، ولی واقعيت خيلی تغيير كرده است. در دهه هفتاد يا هشتاد ميلادی ممكن بود در سطح جهان حكومت هايی را يافت كه تابع محض كشوری ديگر باشند، ولی به مرور در اين عرصه ها تغييراتی رخ داده است. در آن زمان، ده تا پانزده سال از استقلال برخی كشورهای جهان سوم گذشته بود و امروز حدود چهل تا پنجاه سال از آن زمان می گذرد. طبيعی است كه رويكرد كشورها می تواند در اين بازه زمانی خيلی متفاوت گردد. مثلا در منطقه خود ما كشور عربستان تغييرات بسيار زيادی كرده است. اغلب اين تغييرات در گفتمان سياست خارجی ما با تاخير اعمال می شود، يعنی سنگينی خاصی در كشور ما حكمفرماست كه به نظر من يك آفت برای سياست خارجی ما به شمار می رود.

در اين دو سه دهه بعد از انقلاب بعضی جاها بود كه "ضرورت تغيير گفتمان استراتژيك" يا حداقل "تاكتيك" وجود داشته، ولی آن چه كه در روند سياست بيست و چند سال گذشته مشاهده می كنيم اين است كه متاسفانه در بسياری موارد، اينرسی نظام برای تحرك در عرصه سياست خارجی بسيار زياد بوده است. نمی گويم چرا ما در سال پنجاه و هفت شعارهای داغ و انقلابی داديم، ولی اگر بخواهيم در سال هشتاد و چهار با همان اخلاق و گفتمان سال پنجاه و هفت برخورد كنيم، طبيعی است كه منافع مان را درست نمی شناسيم.

به عنوان مثال قضيه "سيزده آبان و گرفتن سفارت آمريكا" در آن زمان، گاهی تا سالها به عنوان يك روش حداقل در سطح ادبيات سياسی ايران دنبال می شد. در خاطر دارم كه پس از جريان حج سال شصت و پنج كه با عربستان دچار مشكلاتی شديم، يكی از ساختمانهای سفارت عربستان در تهران به طور موقت اشغال شد. يعنی روش تعرض به سفارتخانه و كادر ديپلماتيك كشورهای ديگر به عنوان "يك روش انقلابي" تا سالها در اذهان باقی مانده بود و حتی همين الان هم کسانی سعی دارند ديپلماسی را با همان گفتمان پيش ببرند. به كرات طی چند سال اخير، سفارت انگليس شاهد تظاهرات با چنين شعارهايی بوده است.

به عنوان مثال ديگر، اگر ما در جايی ژستی را عليه اسراييل بگيريم و ظاهر آن هم خيلی پر طمطراق باشد، ولی در عمل نتوانيم تشخيص دهيم که اين ژست ما واقعا به اسراييل لطمه می زند يا منافع او را تامين می كند، نشان می دهد كه ما تنها يك گفتمان تكراری را تداوم می دهيم بدون اينكه تامين گر منافعمان باشد. اينجاست كه خطر پيش می آيد.

نكته مهم ديگر، رابطه ای است كه ميزان قدرت سياسی - اجتماعی ما در داخل با ديپلماسی ما در خارج دارد. در هر مقطعی كه نظام در داخل استوار است و به لحاظ حمايت افكار عمومی، وضعيتی محكم دارد و در عين حال ساير مولفه های قدرت را نيز در اختيار دارد، در عرصه سياست خارجی توانی خاص خواهد داشت. ولی در هر مقطعی كه ما در داخل ضعيف شده ايم، طبيعتا آثاری را در عرصه ديپلماسی شاهد بوده ايم كه اين موضوع در تمامی زمينه ها از جمله عرصه های اقتصادی نيز صادق است.

در تحليل رابطه "ديپلماسي" و "مسايل سياسی داخلي" نمی توان يك مرزبندی قطعی كرد و گفت كه اين دو مقوله از هم جدا هستند. اگر ما بتوانيم در سياست داخلی يك حمايت گسترده ملی را برانگيزيم و نظام از داخل مستحكم باشد، قطعا در سياست خارجی هم می توانيم سخنانی جدی بگوييم. مثلا در دوره هشت ساله جنگ و نيز اوايل دوره آقای هاشمی و پس از فوت امام خمينی (ره)، به دليل فضای حمايت ملی و همبستگی كه در سطح كشور به هر دليلی وجود داشت، در عرصه ديپلماتيك، يك دوره پيشرفت را شاهد بوديم. اما درست در اواخر دوره آقای هاشمی كه ما با مسايلی چون بحث "می كونوس" مواجه شديم و مشكلات هم در داخل رو به فزونی بود، در عرصه سياست خارجي مان دچار بحرانهايی بوديم.

نكته مهمتر، بحث منافع ملی است. ما واقعا در بسياری جاها به دليل اسير شدن در "كاريزماهای سياسی" كه بسياری از آنها ريشه در تاريخ انقلاب ما دارد، منافع ملی مان را فراموش كرده ايم. به عنوان مثال اگر از طرف مقابل ما كه عمدتا طی چند دهه گذشته رژيم آمريكا بوده، يك قدم مثبت برداشته شده، ما هرگز آن را در داخل حس نكرده ايم، يعنی شاخكهای سياسی ما بسياری از جاها نتوانسته تغييراتی را كه در بيرون رخ می دهد و می تواند متضمن منافع ما و يا حتی خلاف آن باشد را تشخيص دهد و در تمامی موارد با يك گفتمان برخورد كرده ايم.

در کنار اين مسئله، مشکل ديگر اين است كه نقطه ثقل سياست خارجی ما در دولت تعيين نمی شود. هم امروز اين گونه است و هم در تمام سالهای گذشته. ثقل سياست خارجی ما به جای دولت در نماز جمعه تعيين می شود! يعنی شعارهای نماز جمعه تعيين می كند كه ما نهايتا بايد چه جهت گيری را به كار ببريم. توجه كنيد كه دولت هم تاثيراتش را دارد ولی وزنه در جای ديگری است و آن وزنه تعيين كننده است.

به گونه ای نانوشته، نوعی ترس از مذاكره و رفتن به عرصه ديپلماتيك در داخل كشور محسوس است كه اثرش را به سختی در عرصه سياست خارجی ما گذاشته است و اين موضوع ريشه تاريخی هم دارد. ديپلماتهای ايرانی بايد ضمن کار ديپلماسی با دغدغه و نگرانی به شعارها و اخبار داخل توجه داشته باشند. طبيعی است كه در اين صورت يك ديپلماسی عقيم و ابتر را شاهد خواهيم بود. در مورد همين مذاكرات هسته ای اخير هم اين مسايل را شاهد بوديم؛ به طوری که اولا به دليل خودداری و ابای مقامات ما از مذاكره، سطح مذاكرات را بسيار پايين آورده ايم و ثانيا كسانی كه پای ميز مذاكره حاضر می شوند، مرتب با نگاهی شك آلود و ترديد آميز نگريسته می شوند. در پی طرح چنين مباحثی است كه امروز ديپلمات ما احساس استحكام در عقبه اش نمی كند، چرا كه از داخل پشتيبانی نمی شود و اين يك ضعف بسيار اصولی است كه در همين روزها آثار آن را شاهد هستيم.
در يک کلام کوتاه می توان به ناکارامدی سياست های کليشه ای گذشته که همواره چهره ای غير واقعی و خطرناک که مدعی تمدن بشری است از ما ساخته است، اشاره کرد. اين چهره با رويکردهای تبليغاتی دولت جديد به شدت تقويت شده است. و حال آن که نياز سياسی ما درست بر عکس آن به نظر می رسد!