دوست قديمي چاندرا ساكار فيزيكدان هندي برنده جايزه نوبل بود. يادم مي‌آيد زماني كريمي‌پور هم‌دوره‌اي ما در دوره دكتراي فيزيك شريف تعريف مي‌كرد كه با چند تا از فيزيكدان‌هاي معروف مكاتبه كرده بود و از آنها در مورد شيوه مطالعه و مباحث مهم فيزيك سؤال كرده بود و از جمله با چاندرا ساكار نيز مكاتبه كرده بود. مي‌گفت او در جواب نوشته بود چرا سراغ ثبوتي نمي‌روي، او «انساني بس دانشمند» (a very Knowledgeable man) است.
همين چهارشنبه‌اي كه گذشت در روز نخست كنفرانس بهاره فيزيك در مركز تحقيقات فيزيك و رياضي كشور حضور داشت. كنفرانسي كوچك، بسيار كم‌خرج و جمع و جور كه معمولاً بخشي از نخبه‌ترين دانشجويان دكتراي فيزيك كشور به همراه محققان اين رشته شركت دارند. از دوربين‌هاي گزارشگران در آن خبري نيست. تنها دوربين موجود، دوربين كوچكي است كه كتابدار مركز براي تكميل آرشيو آنجا از آن استفاده مي‌كند و از شركت كنندگان عكس‌هايي تهيه مي‌كند. اين كنفرانس خدم و حشم ندارد. كل كارهاي اجرايي آن توسط دو، سه نفر از خانم‌هاي كارمند كه خبره برگزاري كنفرانس‌ها شده‌اند انجام مي‌شود.
در عين حال يكي از مؤثرترين و جدي‌ترين گردهمايي‌هاي علمي كشور است.
طبق معمول، دكتر اردلان برنامه را شروع كرد. استاد بلندقامتي كه در طي دو دهه گذشته موتور محركه فيزيك ايران بوده است، از آخرين تحولات فيزيك ذرات بنيادي گفت. اين يعني افتتاحيه بود. در اينجا رسم نيست براي افتتاح كنفرانس از «مقامات محترم» كسي بيايد. فضاي تحقيقاتي مركز به شدت از كارهاي تبليغاتي و رسم و رسومات حكومتي بري است.
ثبوتي دومين سخنران بود. راجع به «ماده تاريك» مي‌گفت. اتفاقاً دو روز پيش هنگام نوشتن يادداشت قبلي به شدت اين موضوع در خاطرم مي‌چرخيد و مي‌خواستم فضاي سياسي ايران را به كهكشاني كه بخش عمده نيروي ثقلي‌اش از «ماده تاريك» نشأت مي‌گيرد تشبيه كنم. موضوع را اينجا مصرف نمي‌كنم و مي‌گذارم تا به موقع توضيح دهم. قبل از سخنان اصلي‌اش، ثبوتي تأكيد كرد كه مي‌خواهد اداي وظيفه‌اي نسبت به اينشتين كرده باشد. از اتفاق نظر فيزيكدان‌هاي برجسته اوايل قرن بيستم براي حفظ نظريه منسوخ شده اتر نكاتي را يادآور شد و توضيح داد كه چگونه اينشتين آن ذهنيات را درهم ريخت. جملات زيبايي از او نقل كرد مبتني بر اينكه «اشتباه برخي فيلسوفان علم در اين است كه مشاهدات تجربي را به مفاهيم مجرد علمي و گزاره‌هاي قطعي فلسفي تبديل كرده‌اند» و باز نقل مي‌كرد كه «تئوري‌هاي ما بايد فقط در خدمت توجيه مشاهدات تجربي باشند و نه بيشتر.»
موقعي كه وارد سخنراني اصلي خود شد، نمايشگر ويدئويي را روشن كرد و به قول بچه‌ها از پاورپوينت (نرم‌افزاري كه براي نمايش متون در سمينارها به كار مي‌رود) استفاده كرد. كمي از ثبوتي غريب مي‌نمود. اما دو دقيقه‌اي نگذشت كه خواست از صفحه اول متن به صفحه دوم برود، نمي‌دانست چه كار بايد بكند، با همان شيوه خاص صحبت كردن خود به يكي از بچه‌ها كه جلو نشسته بود گفت: «اين چطوري عوض مي‌شه؟»!
از اواسط صحبت يك تسبيح ساده نارنجي رنگ از جيبش درآورد و در دست گرفت. يك جا مي‌خواست به منحني‌هاي روي پرده نمايش اشاره كند، گفت يك چوبي چيزي بدهيد به من. دكتر عسگري مسؤول برگزاري كنفرانس امسال به جاي چوب دستگاه كنترل از راه دور نمايشگر ويدئويي را به او داد كه در عين حال داراي يك نشانگر ليزري (پوينتر) نيز بود. هر بار كه ثبوتي مي‌خواست دكمه چراغ نشانگر را فشار دهد اشتباهاً دكمه‌هاي ديگر را مي‌فشرد و پنجره‌اي روي صفحه باز مي‌شد كه روي آن انتخاب‌هايي در مورد تنظيم دستگاه نمايشگر مي‌آمد. بعد از دو سه بار كلافه شد و گفت: «امان از بي‌سوادي»!، در اينجا بود كه دكتر ارفعي توصيه كرد همان چوب بهتر است.
در بحث‌اش راجع به «ماده تاريك» فهرستي از انواع مدل‌ها و تئوري‌هايي كه براي توجيه اين ماده تاريك پيشنهاد شده است را به نقل از همكلاسي سابق‌اش، استراكل ارائه داد و بعد گفت «خب در اين آشفته بازار چرا، تئوري خودمان را ندهيم». مدلي را پيشنهاد داد كه در آن جملات تصحيحي به كنش همزمان ماده و ميدان گرانشي اضافه شده بود، سپس پاره‌اي محاسبات و پيشگويي‌ها. راجع به مدل پيشنهادي‌اش آنقدر متواضعانه و بي‌تكلف سخن گفت كه به همه جوان‌ها بفهماند با فهميدن كمترين مطلبي ذوق‌زده نشوند و يا با ارائه يك مدل آنچنان شيفته آن نشوند كه فكر كنند تمام حقايق علمي از آن استخراج خواهد شد.
اگر دكتر ثبوتي پسري داشت كه قادر بود در وصف نبوغ علمي او داستان‌سرايي‌هايي كند، شايد اين مدل خوراك فكري خوبي بود. ثبوتي و معدود پيشكسوت‌هاي فيزيك پيشه ايران طي چند دهه در سخت‌ترين شرايط شعله تحقيق در ايران را روشن نگه داشتند تا امروز خرمن فروزاني از ده‌ها فيزيكدان جوان و فعال به كشور ارزاني شود. اما هيچ كدام ميراث‌خواري ندارند كه از آب خوردن و راه رفتن ساده گرفته تا فالوده خوردن با فيزيكدان‌هاي مشهور سوژه داغ درست كنند و موزه برپا كنند و نمايش تلويزيوني بسازند.
اگر هم داشتند، منش آنها جز اين بود كه هر مدحي شادشان كند.
عصر كه شد سهراب راهوار يك محقق جوان اخترفيزيك سخنراني داشت. اطلاعاتي در مورد يكي از مدل‌هاي فهرست ارائه شده توسط دكتر ثبوتي ارائه كرد. مدلي كه بر مبناي آن ماده تاريك از توده‌هاي متراكم ماده موسوم به کوتوله هاي قهوه‌اي درست شده است، كه آثار الكترومغناطيسي ندارند. راهوار از نتايج آزمايش‌هاي رصدخانه‌اي در فرانسه توضيح داد كه در آن حدود 50 محقق، مهندس و تكنيسين كار مي‌كنند. آنها در طي 10 سال قريب به يكصد ميليون ستاره در ابرهاي ماژلان را نورسنجي كرده‌اند. مي‌دانيد نتيجه هيجان‌انگيز اين آزمايش كه سالانه حدود 2 ميليون دلار هزينه داشته است چه بوده؟
نتيجه را سهراب راهوار در جمله كوتاهي توضيح داد: «از ليست دكتر ثبوتي براي كانديداهاي ماده تاريك، کوتوله‌هاي قهوه‌اي را حذف كنيد»! به نظر شما جالب نيست. قريب به 20 ميليون دلار هزينه (بدون هزينه سرمايه‌گذاري) و صرف قريب به 10 سال كار فقط براي آنكه فقط يك مدل از ده‌ها مدل كه براي حل يك مسأله اختر فيزيك پيشنهاد شده جوابش منفي باشد. داستان علم همين است. صدها جواب منفي بايد كنار گذاشته شوند تا يك جواب مثبت به دست‌ آيد. براي هركدام از جواب‌هاي منفي نيز بايد هزينه‌هاي كلان كرد و از همه مهمتر بايد صدها محقق خستگي‌ناپذير مثل ثبوتي شادابي جواني را به پختگي پيري برسانند. پيشرفت آسان به دست نمي‌آيد، خيلي زحمت دارد.
كنفرانس بهاره در فضاي كوچك پاركينگ صدمتر مربعي پژوهشكده فيزيك مركز در وسط درختان كاج، چنار و گردو و در زير چادر برزنتي موقتي كه براي اين برنامه نصب شده برگزار مي‌شد. چادري كه روي داربست فلزي كثيفي كه حتماً تا دو روز پيش در يك كارگاه ساختماني سرپا بوده قرار گرفته بود و با وزش باد هر آن امكان كنده شدنش مي‌رفت. از محلي كه نشسته بودم و سخنراني‌ها را گوش مي‌كردم نيمي از صحنه روبه‌رو توسط پرده و تابلوهاي سفيد و وسايل سمعي و بصري مربوطه اشغال بود. از آن نيمه ديگري كه آزاد بود، باغ روبه‌روي پژوهشكده توجهم را جلب كرد. آن سوي حصار فلزي، نصفه‌اي از باغ سابق فرمانفرماييان كه زماني همه‌اش در اختيار مركز تحقيقات بود ديده مي‌شد. بعداً جواد لاريجاني زورش نرسيد و آن نصفه باغ در اختيار پژوهشكده امام خميني كه زير نظر آقاي مصباح است قرار گرفت. در آن نصفه باغ گهگاه مرغ و خروس‌هايي كه سرايدار آنجا نگهداري مي‌كند ديده مي‌شوند. آن روز باغبان آن طرف داشت درخت‌ها را آبياري مي‌كرد. خدا را شكر كردم كه اقلاً درخت‌هاي آن هنوز خشك نشده‌اند!